هنر مسگری یکی کهنترین صنایعدستی ایران زمین است که گفته میشود، حتی ۳۵۰۰ سال پیش از میلاد قدمت دارد و اولین فلزی که بشر پس از فلز طلا آن را کشف و استفاده کرد، همین فلز مس بوده است. صنعتی کهن با ضرب آهنگ چکش بر روی ورقههای مسی، که یادگاری است، از پدران و نیاکان ایران زمین.
این هنر ارزشمند که هم اکنون در اقصی نقاط کشور فعال است، از دیرباز به صورت موروثی، از پدران هنرمند، به فرزندان منتقل شده است و استادی در این هنر-صنعت حاصل نمیشده، مگر با شاگردی پدر و تمرین و ممارست فراوان در دکان و کارگاه او. از آنجایی که صبر و حوصله از ارکان اصلی فعالیت در این هنر-صنعت است و خلق آثار زیبا از یک ورق مس بسیار زمانبر بوده و علیرغم صرف زمان و انرژی زیاد، بازار تقاضای آن ضعیف است، این پیشه سنتی، تنها در خانواده مسگرها رواج داشته و به عنوان یک حرفه، خواهان چندانی از سوی غیر ندارد. با این وجود، در شهری مانند خرمآباد، مرکز استان لرستان، با یک پدیده خاص در ارتباط با احیای هنر مسگری مواجه هستیم.
علیرضا خسروی، مسگر فعال و ساکن این شهر است، که کارگاه او در محله قدیمی پشتبازار میباشد. او هر روز، با ضربات چکش بر صفحه مسین، طنین زندگی اصیل ایرانی را منعکس میکند و آن را به گوش رهگذران آن کوی و محله میرساند. گاهی، تصویری که از حرفه و پیشه سنتی مسگری در ذهن داریم، صدای ممتد ضربات چکش در دستان یک پیرمرد، در ته حجرۀ یک دالان تاریک است که هنر دستانش، چون نگین میدرخشد. اما با زنده نگه داشتن و احیا این هنر سنتی، میتوان از منظر دیگری به آن نگاه کرد.
علیرضا خسروی ساکن شهر خرمآباد از مسگران جوان و با تجربه در این هنر است. که با ضرب شصت همان اساتید قدیمی بر پیکره مس میتازد و آثاری را خلق میکند، که اصالت و زیبایی را با خود حمل میکنند. در این مصاحبه به پای حرفهای او مینشینیم، تا با این هنر و پیشه قدیمی بیشتر آشنا شویم.
لطفا خودتان را معرفی کنید و چه مدت است که به این حرفه مشغول هستید؟
علیرضا خسروی هستم، متولد ۱۳۶۳ و از دوران نوجوانی مشغول به هنر مسگری و ساخت صنایعدستی مسی شدم و در حال حاضر به مدت ۱۰ سال است در محله پشتبازار خرمآباد کارگاه دارم و مشغول به کار مسگری و فروش صنایعدستی مسی هستم.
هنر مسگری یا تولیدات ظروف مسی چیست و چه صنایعی مشمول آن میشود؟
هنر مسگری شامل خلق ظروف یا اشیا از ورقات مس خام است که شامل ظروف غذاخوری و ظروف تزیینی است. کار سفیدگری ظروف مسی نیز از دیگر مهارتهای لازم در این صنعت است.
چگونه این هنر را فراگرفتید؟
از دوران نوجوانی به آثار و سبک زندگی سنتی علاقه داشتم و احیا هنر و سبک زندگی گذشتگان برایم لذتبخش بود. حدود ۱۳ سالگی به کار صنایعدستی مس گرایش پیدا کردم و به علت موروثی بودن این هنر و درگذشت اساتید قدیمی این صنعت هیچ استادکاری در شهر خرم آباد وجود نداشت که نزدش شاگردی کنم پس فقط تعدادی ظروف مسی قدیمی را خریداری کردم و مشغول سفیدکاری و تعمیر آنها شدم.
آیا فقط این تلاش کافی بود یا حضور استادکار هم لازم بود؟
نه به هیچوجه کافی نبود و پس از گذشت چند ماه تلاش و چکشکاری پیدرپی راهی شهر بروجرد مرکز صنایعدستی مسگری در استان لرستان شدم و پیدا کردن دکان مسگری در این شهر کار دشواری نبود. اما متاسفانه در ابتدا با بیمهری و شاید کم حوصلگی فعالین این رسته مواجه شدم و هیچکس حاضر به همکاری نبود تا اینکه هوا تاریک شد و آن زمان که یک نوجوان بودم به شدت دلگیر شدم. عکس مرحوم آیتالله بروجردی روی یکی از دکانها به چشمم خورد و خطاب به ایشان که یکی از علمای دینی کشور در بروجرد بودند، درددل کردم که پیرمردی چکشزنان از سوی یکی از دکانها شنید و گفت: مشکلات چیست جوان؟ گفتم مسگرم اما مهارت مسگری را کامل بلد نیستم و او کسی جز استاد ابوالقاسم مشتاق از اساتید مطرح مسگری نبود که به لطف ایشان هنر سفیدگری ظروف مسی را بهطور کامل فراگرفتم.
آیا فقط یک استاد برای بهبود هنر دست شما کافی بود؟
نه هرگز. پس از آموزش سفیدگری در محضر استاد مشتاق، حدود ۳ سال به کار سفیدگری مس در شهر خرمآباد مشغول شدم و بعدها بهطور اتفاقی با استاد گرانقدر محمود گندمکار آشنا شدم که ۳۰۰ سال موروثی مسگر بودند، اصالتا بروجردی بودند و به سبک صفویه کار میکردند. ساخت بسیاری از ظروف مسی را از این استاد برجسته فراگرفتم.
اما هنوز کارم کامل نشده بود که به علت علاقه زیاد به کارم راهی اصفهان شدم در آنجا هم پیدا کردن یک استاد با قدرت بیان و حوصله گفتن پیدا نشد و شب فرا رسید و دوباره ناامید شدم که باز هم ضرب آهنگ چکشی غصه آن شب را شکست و این بار با استاد بزرگ مسگری در ایران، استاد سید محمدعلی دادخواهی آشنا شدم که حاصل این آشنایی این بود که فوتو فن دیگسازی را از ایشان آموختم.
در حال حاضر آیا کارگاهی برای آموزش دارید؟ چه تعداد هنرجو دارید؟
بله هم اکنون در محله پشت بازار خرمآباد کارگاه دارم که در کارگاه کار پذیرش و ساخت سفارش مشتریها را انجام میدهم و فعلا هنرجو نداریم مگر در حد افراد خانواده. به علت پر زحمت بودن و زمانبر بودن صنایع مس این صنعت متقاضی چندانی ندارد.
فروش محصولات شما چگونه است؟ غرفه یا بارازچه ثابتی دارید؟
متاسفانه به دلیل هزینه بالای خرید، تقاضا برای آثار مسی زیاد نیست. البته اخیرا بحران کرونا و ضعف معیشتی مردم هم در آن دخیل است و در کل مشتریان خاص خود را دارد که کار پذیرش و ساخت سفارشات و نیز تعمیرات سفیدگری را در کارگاه انجام میدهیم و البته در بازارچه صنایعدستی باغ گلستان واقع در قلعه تاریخی فلکالافلاک خرمآباد نیز غرفه دارم که مشغول به کار فروش و عرضه ظروف مختلف مسی به شهروندان و هموطنان عزیز هستیم.
بیشترین مشتریهای تولیدات مس از چه طیفی هستند؟
به دلیل اینکه آثار مسی علاوه بر جنبۀ تزیینی، جنبۀ کاربردی نیز دارند، طبیعتاً بیشترین مشتریان ما بانوان و بویژه بانوان خانهدار هستند.
استفاده از ظروف مسی چه مزیتی دارد؟
از این رو که هر انسان روزانه به ۱/۵ تا ۲ گرم مس نیاز دارد بیشترین سفارشات این صنعت مربوط به ساخت دیگ و قابلمه است و حتی از طریق نوشیدن آب در یک لیوان مس تامین میشود. فارغ از بحث احتیاج بدن به فلز مس با ریختن آب در لیوان مسی، میکروب آب از بین میرود. کلا ظروف مسی در زمان پخت وپز به دلیل پخش حرارت یکنواخت در فرآیند پخت، غذای باکفیتی تحویل میدهند. خیلی از بانوان خانه دار و آشپزهای حرفهای تولید ماست چکیده، مربای خوشرنگ و پخت انواع غذاهای خوشمزه اصیل ایرانی را فقط از طریق قابلمه مسی توصیه میکنند. همچنین، استفاده از این ظروف بیانگر اصالت و سبک و سیاق زندگی سنتی و ایرانی است.